Na lekcjach języka polskiego niejednokrotnie musisz dokonać analizy wiersza. Postanowiliśmy ułatwić ci zadanie i zebraliśmy oraz opisaliśmy najczęściej pojawiające się środki poetyckie.
Środki poetyckie (stylistyczne, artystyczne) to wyrazy albo sformułowania, których celem jest ubarwienie wiersza, ukrycie jego przesłania.
Pamiętaj, że środki poetyckie można podzielić na cztery zasadnicze grupy: składniowe (wynikające z budowy), fonetyczne (wynikające z brzmienia), leksykalne (wynikające ze znaczenia) oraz morfologiczne (wynikające z budowy wyrazu). W ramach tych grup wyróżnia się konkretne figury poetyckie i teraz wam to przedstawimy.
SKŁADNIOWE ŚRODKI POETYCKIE
- Anafora - powtórzenie tego samego słowa bądź całej grupy wyrazów na początku kolejnego zdania, wersu, strofy.
- Antyteza (przeciwstawienie) - zestawienie w jedną całość przeciwstawnych określeń.
- Apostrofa - bezpośredni, retoryczny, zazwyczaj uroczysty zwrot do adresata (osoby lub rzeczy).
- Elipsa (wyrzutnia) - opuszczenie w zdaniu bądź wyrażeniu jakiegoś komponentu (np. orzeczenia), który przy odbiorze daje się zrekonstruować na podstawie kontekstu.
- Epifora - powtórzenie tego samego słowa albo całej grupy wyrazów na końcu kolejnego zdania, wersu, strofy.
- Inwersja (szyk przestawny) - odstępstwo od zwykłego szyku wyrazów w zdaniu; odwrócenie zwykłego układu, wartości elementów itd.
- Inwokacja - dłuższa apostrofa, pojawiająca się na początku utworów epickich.
- Kontrast - opisanie jednego zjawiska, osoby, rzeczy poprzez zestawienie go z innym, przeciwstawnym.
- Paralelizm - stosowanie podobnych konstrukcji składniowych.
- Parenteza - zdanie wtrącone w nawias, które pełni funkcję wyjaśniającą albo uzupełniającą.
- Powtórzenie - zabieg stylistyczny polegający na wielokrotnym wykorzystaniu tego samego elementu językowego (np. wyrazu) w celu zwiększenia ekspresji, uzyskania rytmizacji, zaakcentowania znaczenia.
- Przerzutnia - przeniesienie części zdania z jednego wersu do drugiego.
- Pytanie retoryczne - pytanie, które nie wymaga odpowiedzi, skłania jedynie odbiorcę do refleksji.
- Refren - powtórzenie dosłowne lub z niewielkimi zmianami części lub całości wersu bądź całej strofy w tych samych, stałych miejscach.
- Wykrzyknienie - wyraz, grupa wyrazów albo zdanie wykrzyknikowe, niejednokrotnie urwane, wtrącone, które jest wyrazem emocjonalnego zaangażowania mówiącego.
- Wyliczenie - szereg synonimów albo równorzędnych części zdania wymienionych i ewentualnie opisanych w wierszu.
FONETYCZNE ŚRODKI POETYCKIE
- Aliteracja - powtarzanie tych samych liter albo sylab na początku kolejnych wyrazów tworzących zdanie lub wers w celu uwydatnienia treści wyrazów i całych wypowiedzi.
- Eufonia (instrumentacja głoskowa) - zamierzone powtarzanie tych samych głosek w bliskim sąsiedztwie.
- Onomatopeja - wyrazy dźwiękonaśladowcze (np. bum, ćwir).
- Rym - powtórzenie identycznych albo podobnych grup głoskowych na końcu wyrazów zajmujących określoną pozycję w obrębie wersu.
- Rytm - to powtarzalność; wiersz, który nie posiada rytmu to wiersz wolny.
LEKSYKALNE ŚRODKI POETYCKIE
- Alegoria - rodzaj metafory, której znaczenie odczytuje się w sposób jednoznaczny poprzez odniesienie się do tradycji kulturowej, literackiej, religijnej.
- Animizacja - ożywienie, polegające na nadawaniu rzeczom, zjawiskom przyrody itp. cech istot żyjących.
- Archaizm - wyraz przestarzały, który wyszedł z powszechnego użycia.
- Epitet - wyraz, który pełni funkcję określenia rzeczownika. Wyróżnia się epitet stały (właściwy tylko jednej postaci, np. Zeus gromowładny), metaforyczny (przymiotniki animizują lub antropomorfizują rzeczy np. Ranek czule się czołgał), tautologiczny (będący powtórzeniem, określeniem wyrażającym niepowtarzalną właściwość danej rzeczy i nie wnoszącym nowej wiedzy o nim np. słodki cukier).
- Eufemizm - wyraz o ogólniejszym znaczeniu; zastąpienie słowa niepożądanego ze względów estetycznych, grzecznościowych, religijnych, innym o łagodniejszej formie i wydźwięku.
- Hiperbola to przeciwieństwo eufemizmu - wyrazy łagodne zostają zamienione na ostre; zamierzona przesada.
- Litota - przeciwieństwo hiperboli - zamierzone pomniejszenie znaczenia jakiejś osoby, rzeczy itp.
- Metafora (przenośnia) - zabieg polegający na niezwykłym połączeniu słów, prowadzącym do zmiany ich podstawowego znaczenia.
- Metonimia (zamiennia) - zastąpienie nazwy określonego przedmiotu przez inną, ale odnoszącą się do elementu rzeczywistości w jakiś sposób połączonego z określanym wyrazem, np. czytam Kochanowskiego, zamiast czytam utwory Kochanowskiego.
- Oksymoron - związek frazeologiczny, który składa się z wyrazów przeciwstawnych, np. sucha woda.
- Paradoks - zestawienie zawierające treść sprzeczną wewnętrznie, kontrastującą z powszechnymi poglądami.
- Personifikacja (uosobienie) - nadanie przedmiotom martwym lub zwierzętom cech właściwych tylko istotom ludzkim.
- Peryfraza - zastąpienie konkretnej nazwy (np. rzeczy, zjawiska) opisem.
- Porównanie - zestawienie dwóch podobnych pod jakimś względem osób, rzeczy, zjawisk, by zaakcentować ich wspólne cechy.
- Porównanie homeryckie - bardzo rozbudowane porównanie; figura polegająca na zestawieniu wyrazu porównywanego z członem porównującym, który w efekcie daje samodzielny opis.
- Reifikacja - nadawanie istotom ludzkim, zwierzęcym, roślinnym cech właściwych jedynie przedmiotom martwym.
- Symbol - znak zastępujący bądź reprezentujący pewne głębiej ukryte treści pojęciowe (np. ideologiczne) lub sporadycznie przedmioty czy osoby, który ma jedno znaczenie dosłowne i nieskończoną liczbę znaczeń ukrytych.
MORFOLOGICZNE ŚRODKI POETYCKIE
- Neologizm - stworzony przez autora wyraz, najczęściej z potrzeby nazwania rzeczy lub zjawisk dotąd niewystępujących w rzeczywistości danego języka.
- Zdrobnienie - wyraz pochodny o charakterze zmniejszającym, powstały za pomocą formantów zdrabniających: -ka -ko -utki -nik -ek -eńko -ić -enie -eczek; zwykle służy do pieszczotliwego, czułego określenia opisywanej osoby, przedmiotu, zjawiska.
- Zgrubienie - wyraz pochodny o charakterze zgrubiałym, posiadający w budowie formant, typu: -sko, -ysko, -isko, -al, -yl, zazwyczaj służący do wyrażania niechęci autora do opisywanego elementu rzeczywistości.
Uczniu – masz już cały repertuar środków artystycznych w pigułce, zatem możesz się nim posiłkować i przystąpić do analizy dzieł.
