Zaufanie jest jednym z najważniejszych elementów relacji między uczniem a nauczycielem. Bez niego trudno o skupienie, współpracę i gotowość do działania. O tym, jak budować je w codziennej pracy z młodymi ludźmi, rozmawiamy w najnowszym odcinku Szkoły Dobrych Słów z Tomaszem Pruszyńskim — kapitanem żeglugi wielkiej i prezesem Fundacji Kapitana Nemo, która wspiera osoby doświadczające przemocy domowej. Pruszyński regularnie prowadzi w szkołach zajęcia profilaktyczne dotyczące przemocy i bezpiecznej komunikacji, dzięki czemu ma bezpośredni kontakt z realnymi problemami i obawami młodzieży.
Zobacz kolejny odcinek serii Szkoła Dobrych Słów, w której rozmawiamy o tym, jak wspierać młodych ludzi przez dobrą komunikację.
Tematy poruszane w artykule:
- Słowo kształtuje relację. Dlaczego zaufanie jest tak ważne?
- Co daje zaufanie w klasie i na lekcji
- Jak zdobyć zaufanie ucznia w kilka minut — praktyczne wskazówki
- Jak budować zaufanie w całej klasie (a nie tylko indywidualnie)
- Kim jest Tomasz Pruszyński i dlaczego mówi o zaufaniu w edukacji
Słowo kształtuje relację. Dlaczego zaufanie jest tak ważne?
W serii Szkoła Dobrych Słów często wracamy do tematu odpowiedzialności za komunikację. To fundament, na którym budują się emocje ucznia, jego pewność siebie, gotowość do działania i poczucie bezpieczeństwa.
W książce „Uwięzieni w słowach rodziców” Agnieszka Kozak i Jacek Wasilewski piszą:
„Słowo stwarza i kształtuje nas, kiedy jesteśmy najbardziej wrażliwi i bezbronni. Słowo nadaje nam tożsamość, słowami ubieramy człowieka albo w siłę i poczucie własnej wartości, albo w oczekiwania społeczne, które wynikają z lęku przed oceną. Słowami ubieramy drugą osobę albo w zbroję do walki czy lekkość działania, albo w lęk, który unieruchamia.”
To zdanie wyjaśnia, dlaczego komunikacja i zaufanie są nierozerwalne. Zaufanie obniża lęk. Lęk blokuje działanie. A edukacja to przecież działanie — zadawanie pytań, mylenie się, próbowanie ponownie.
Co daje zaufanie w klasie?
Tomasz Pruszyński mówi w wywiadzie wprost: zaufanie jest „sercem relacji uczeń–nauczyciel”. To nie metafora — to praktyczna obserwacja z pracy z młodzieżą.
Badania polskie pokazują, że silny lęk przed oceną (także rówieśniczą) prowadzi do niższego zaangażowania, mniejszej gotowości do pytania, ograniczonej koncentracji i wycofania.
Kiedy więc uczeń czuje się bezpiecznie i ma poczucie zaufania, obserwujemy:
- szybsze wchodzenie w dialog,
- chęć zadawania pytań,
- mniejszy strach przed popełnieniem błędu,
- wyższą koncentrację,
- mniej porównań z innymi,
- lepsze zapamiętywanie materiału.
Zaufanie więc stanowi narzędzie dydaktyczne, nie tylko „miły dodatek”.
Jak zdobyć zaufanie ucznia w kilka minut? Proste zachowania, które naprawdę działają
W rozmowie Tomasz Pruszyński podkreśla, że na lekcji nie ma czasu na długie gry integracyjne. Zaufanie trzeba budować „tu i teraz”, w zwykłych sytuacjach.
Oto kilka praktycznych wskazówek opartych na tym, co mówi w wywiadzie, a także na materiałach, które powstały wokół rozmowy.
1. Odwołuj się do własnych doświadczeń
Krótko, konkretnie, szczerze.
Pamiętam, że to zadanie też było dla mnie trudne.
W moim przypadku pomogło… zobaczmy, jak będzie u Ciebie.
Dlaczego działa?
Uczniowie widzą w nauczycielu człowieka, nie maszynę oceniającą.
To obniża lęk.
2. Dbaj o ton głosu i tempo
Głos jest jednym z najsilniejszych sygnałów bezpieczeństwa.
- mów wolniej niż zwykle,
- rób krótkie pauzy,
- nie podnoś głosu przy trudniejszych momentach.
To proste, ale daje ogromną różnicę.
3. Otwarta postawa ciała
Otwarta postawa ciała to jeden z najszybszych i najskuteczniejszych sposobów na obniżenie napięcia u ucznia. Działa nawet wtedy, gdy nic jeszcze nie zostało powiedziane — to sygnał bezpieczeństwa i gotowości do kontaktu.
Bez skrzyżowanych rąk, bez stania „nad” uczniem. Jeśli to możliwe zadbaj o ustawienie się na tym samym poziomie wzroku, rozluźnij i pokaż dłonie, używaj spokojnych i naturalnych gestów.
Pomocna technika: same-side sitting — usiądź obok ucznia po tej samej stronie stołu, a nie naprzeciwko. To ustawienie sygnalizuje współpracę, a nie ocenę i zmniejsza napięcie w rozmowie.
4. Nie zaczynaj od poprawiania
Zaufanie maleje, gdy pierwsze słowa to ocena.
Spróbuj zacząć od czegoś, co działa:
Zobacz, tę część już masz dobrze.
Tu jest dobry trop, idźmy dalej.
5. Nazwij trudność, zanim nazwiesz rozwiązanie
Zamiast: „To jest proste, czemu tego nie zrobisz?”
Powiedz: „To zadanie bywa mylące. Zobacz, co można w nim uprościć.”
To odbiera uczniowi poczucie, że „jest gorszy”.
Jak budować zaufanie w całej klasie? Nie tylko uczeń–nauczyciel
Relacja indywidualna to jedno. Ale w klasie działa jeszcze lęk przed oceną rówieśników — często silniejszy niż ten przed nauczycielem.
Tomasz Pruszyński zwraca uwagę, że młodzież bardzo szybko „skanuje” grupę. Jeśli poczuje presję — zamyka się. Dlatego nauczyciel musi świadomie tworzyć zasady bezpieczeństwa.
1. Zamiast „Kto chce zacząć?”
To pytanie wywołuje stres. Lepiej wprowadzić:
Zacznijcie w parach. Potem zbierzemy pomysły.
Para daje poczucie ochrony. Klasa wchodzi w temat dużo pewniej.
2. Praca w grupach z asystą nauczyciela
To nie tylko „dzielenie na zespoły”. Rolą nauczyciela jest obserwować komunikację, nie wynik.
Warto zwracać uwagę na to, jak:
- uczniowie słuchają,
- kto dominuje,
- kto milczy z lęku,
- czy są oceniające komentarze.
Nawet jedno zdanie: „Dobrze się słuchaliście nawzajem” może zmienić dynamikę grupy.
3. Jasne, krótkie zasady bezpieczeństwa
Możesz je powtarzać na początku pracy grupowej:
- mówimy krótko,
- słuchamy do końca,
- nie oceniamy pomysłów,
- każdy głos się liczy.
To naprawdę działa — bo redukuje chaos.
4. Anonimowe odpowiedzi w trudnych tematach
Jeśli sprawa jest wrażliwa, pozwól uczniom pisać odpowiedzi na kartkach lub w narzędziu cyfrowym. To sposób na włączenie cichych osób.
Kim jest Tomasz Pruszyński i dlaczego mówi o zaufaniu w edukacji?
Tomasz Pruszyński to kapitan żeglugi wielkiej i prezes Fundacji Kapitana Nemo, która od lat wspiera osoby doświadczające przemocy domowej. Zespół fundacji prowadzi działania pomocowe, ale także profilaktyczne — szczególnie skierowane do dzieci i młodzieży.
Fundacja jeździ do szkół w województwie warmińsko-mazurskim i realizuje zajęcia dotyczące rozpoznawania przemocy, reagowania na nią oraz budowania bezpiecznych relacji. To praca u podstaw, która ma uświadamiać młodzież, jak słowa i zachowania wpływają na ich granice, poczucie wartości i bezpieczeństwo.
Dlatego rozmowa o zaufaniu w klasie, o sposobie komunikacji i o tym, co wspiera młodego człowieka, jest ściśle związana z doświadczeniem Tomasza Pruszyńskiego. W jego podejściu nie ma teoretyzowania — jest praktyka, obserwacja i codzienny kontakt z młodzieżą, która mierzy się z oceną, lękiem i presją.
Producentem Szkoły Dobrych Słów jest INFEO.
Projekt realizowany jest przez Akademię Korepetytora i powstał we współpracy z Fundacją Kapitana Nemo.
Jesteśmy z Olsztyna i współpracujemy olsztyńskimi firmami. W tym odcinku pomogli nam: Ewelina Staniszewska Makeup Artist (wizaż), Kobieta Stolarz (lokacja).
Źródła:
- lęk przed oceną — skąd się bierze, jakie są jego konsekwencje, co zrobić: źródło 1, źródło 2,
- „Uwięzieni w słowach rodziców”, Agnieszka Kozak, Jacek Wasilewski, Onepress Sensus 2022.
