Lalka Prusa, opracowanie do matury. Notatka i pytania jawne

„Lalka” to lektura obowiązkowa, którą na maturze trzeba znać w całości. Pytania o nią mogą się trafić w części ustnej i w teście historycznoliterackim, a w wypracowaniu możesz ją wybrać przy każdym temacie, do którego pasuje (temat nie wskazuje lektury). Na ustnej maturze w latach 2026–2028 dotyczy jej 6 z 76 pytań jawnych, a od 2029 roku - 7 z 78 pytań.  Nie ma więc wątpliwości, że warto ją przeczytać i gruntownie powtórzyć przed egzaminem.

Ten wpis jest powtórką ułożoną według podstawy programowej: co musisz wiedzieć o „Lalce" i jak ją analizować, jacy są najważniejsi bohaterowie, motywy i sceny, a także konteksty związane z utworem. Do tego jest tu analiza wymagań do matury podstawowej, rozszerzonej oraz ustnej. Znajdziesz tu również przegląd ekranizacji i tekstów kultury inspirowanych „Lalką" oraz hasłową notatkę PDF do pobrania.

Na skróty:

1. Kto, kiedy i gdzie napisał „Lalkę”
2. „Lalka” w pigułce
3. Bohaterowie „Lalki”
4. Najważniejsze sceny
5. Motywy i konteksty
6. „Lalka” na maturze podstawowej
7. „Lalka” na maturze rozszerzonej
8. Pytania jawne z „Lalki” z podpowiedziami
9. „Lalka” w kulturze od 1890 do 2026 r.
10. FAQ

Kto, kiedy i gdzie napisał „Lalkę”?

„Lalkę” napisał Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki. Powieść ukazywała się w odcinkach w „Kurierze Codziennym” w latach 1887–1889, a jako książka wyszła w 1890 r. To powieść realistyczna z epoki pozytywizmu. Akcja toczy się głównie w Warszawie w latach 1878–1879.

Prus był dziennikarzem i felietonistą, stąd forma powieści w odcinkach drukowanej w gazecie (PAP, dzieje.pl). Czytelnicy śledzili losy Wokulskiego na bieżąco, numer po numerze. To tłumaczy dużą liczbę wątków pobocznych i epizodów z życia miasta.

Sam autor określił cel powieści jako pokazanie polskich idealistów na tle rozkładu społecznego. Przytacza to Aleksandra Banot w „Ruchu Literackim” (czasopisma.pan.pl).

Ciekawostka: Paryż, który zwiedza Wokulski, Prus opisał, zanim sam pojechał do tego miasta. Odwiedził je dopiero w 1895 r., pięć lat po wydaniu powieści, i w liście do żony przyznał, że Paryż mu nie imponuje (B. Gautier, „Porównania” 2016, UAM).  

O czym jest „Lalka”? Fabuła w pigułce

„Lalka” opowiada o Stanisławie Wokulskim, bogatym warszawskim kupcu, który zakochuje się w arystokratce Izabeli Łęckiej i dla niej przebudowuje swoje życie. Drugim filarem powieści jest „Pamiętnik starego subiekta” Ignacego Rzeckiego, w którym stary subiekt wspomina młodość, kult Napoleona i udział w Wiośnie Ludów, opisuje dzieje sklepu Minclów oraz komentuje losy Wokulskiego i bieżącą politykę. Tłem jest Warszawa lat 1878–1879 i jej podziały społeczne.

Wokulski zaczynał jako chłopak do wszystkiego w winiarni Hopfera. Uczył się po nocach, wziął udział w powstaniu styczniowym i trafił na zesłanie na Syberię. Po powrocie okazało się, że poza Rzeckim nikt na niego nie czekał: uczeni widzieli w nim kupca, a kupcy uczonego. Rzecki pomógł mu dostać pracę w sklepie Mincla. Wokulski ożenił się ze starszą od siebie, niekochaną wdową po kupcu i przejął jej sklep galanteryjny na Krakowskim Przedmieściu.

W teatrze zobaczył Izabelę Łęcką i postanowił zdobyć jej rękę. Wyjechał na wojnę rosyjsko-turecką jako dostawca dla armii i wrócił z majątkiem. Wykupuje weksle zadłużonego ojca Izabeli, kupuje na licytacji kamienicę Łęckich, wchodzi do arystokratycznych salonów.

Izabela traktuje go z wyższością i nie rezygnuje z flirtów. Po jednym z upokorzeń Wokulski wyjeżdża do Paryża, ale wraca, gdy prezesowa Zasławska zaprasza go listem do Zasławka, gdzie przebywa Izabela. W Zasławku Wokulski i Izabela zbliżają się do siebie, a wkrótce potem Izabela przyjmuje jego oświadczyny.

Podczas podróży do Krakowa Wokulski słyszy rozmowę Izabeli ze Starskim prowadzoną po angielsku i rozumie, że ona nigdy go nie pokocha. Wysiada z pociągu i próbuje odebrać sobie życie na torach. Ratuje go dróżnik Wysocki. Rozczarowany Wokulski wycofuje się z interesów: występuje ze spółki handlowej i sprzedaje sklep Szlangbaumowi.

Zakończenie jest otwarte. Rzecki umiera, a w ruinach zamku w Zasławiu dochodzi do wybuchu, ale Prus nie rozstrzyga, czy zginął w nim Wokulski. Niektórzy interpretatorzy dopuszczają, że wybuch był inscenizacją, a Wokulski wyjechał do Paryża, by z Geistem pracować nad metalem lżejszym od powietrza. To jednak tylko hipoteza: powieść niczego tu nie przesądza.

Bohaterowie „Lalki” i z czym się kojarzą

Na maturze nie liczy się liczba zapamiętanych nazwisk, tylko to, jaki problem reprezentuje dana postać. Pomylenie losów głównych bohaterów może kosztować całe wypracowanie (więcej w sekcji o błędzie kardynalnym).

Postacie drugiego planu, które przydają się jako argumenty (za „Paszportem maturzysty”):

• Mieszczanie z winiarni (Szprot, radca Węgrowicz) — spędzają życie przy kieliszku, najpierw potępiają wyjazd Wokulskiego na wojnę, potem podejrzewają, że majątek zdobył nieuczciwie.
• Minclowie — kupiecka rodzina niemieckiego pochodzenia, która dorobiła się pracą i oszczędnością. Te mieszczańskie cnoty nie przyjęły się jednak wśród Polaków przywiązanych do tradycji sarmacko-romantycznej.
• Rządca Wirski i ojciec Wokulskiego — zubożała szlachta, która żyje przeszłością. Ojciec uważał, że syn marnuje pieniądze na książki, zamiast odzyskać ziemię.
• Baron Dalski, książę, baron Krzeszowski — przykłady degeneracji arystokracji: namiętność starego barona do młodziutkiej Eweliny, książę przekonany, że jego sfera wywodzi się od tytanów, baron przegrywający majątek na wyścigach.
• Maruszewicz — polski naciągacz. Pokazuje, że w świecie „Lalki” zaradność Polaków przejawia się raczej w oszustwie niż w uczciwych interesach. Rzetelnie przedsiębiorczy są tu głównie Żydzi, których reszta społeczeństwa trzyma na dystans.

Trzech idealistów: Rzecki, Wokulski, Ochocki

Powieść zestawia trzy rodzaje idealizmu. Materiał ZPE (MEN) ustawia Rzeckiego jako romantyka czekającego na wojnę, która przyniesie Polsce niepodległość. Naprzeciw niego stoją Ochocki i Wokulski, którzy marzą o odkryciach naukowych (ZPE, „Polski pozytywizm”).

• Rzecki, idealista polityczny. Wierzy w ród Napoleona i w sprawiedliwy porządek świata. Rzeczywistość raz po raz tę wiarę podważa.
• Wokulski, idealista miłości. Buduje majątek i pozycję, by zdobyć Izabelę, którą widzi jako ideał.
• Ochocki, idealista nauki. Chce poświęcić życie wynalazkowi, który zmieni świat.

Henryk Markiewicz odczytywał „Lalkę” jako powieść o klęsce zarówno ideologii romantycznej, jak i pozytywistycznej („Ruch Literacki”).

Sam Prus mówił o „Lalce” jako o powieści o trzech pokoleniach idealistów na tle rozkładu społecznego. Wszyscy trzej przegrywają: Rzecki umiera, nie doczekawszy się ani Napoleonidów, którzy mieli przynieść światu sprawiedliwość, a Polsce wolność, ani ślubu Wokulskiego ze Stawską, o którym marzył. Los Wokulskiego pozostaje nieznany, a pomysły Ochockiego otoczenie traktuje jak nieszkodliwe dziwactwo. Klęska nie oznacza, że Prus uważał idealistów za zbędnych. To oni przynoszą nowe idee, tylko podzielone i egoistyczne społeczeństwo nie potrafi z nich skorzystać („Paszport maturzysty”).

Najważniejsze sceny „Lalki”, które przydadzą się na maturze

Te sceny najłatwiej wykorzystać jako argumenty. Przy każdej podajemy, do jakiego tematu pasuje, ale nie zatrzymuj się na naszych sugestiach. Wiele z tych scen jest uniwersalnych i można o nich mówić w różnych kontekstach.

1. Rzecki ustawia zabawki na wystawie. Mechaniczne figurki poruszają się w kółko, a stary subiekt widzi w nich obraz ludzi, którymi ktoś steruje. Pasuje do motywu świata jako teatru i do sensu tytułu.
2. Pierwsze spotkanie Wokulskiego i Łęckiej w teatrze. Rzecki, chcąc wyrwać przyjaciela z przygnębienia po śmierci żony, kupuje mu bilet do teatru. W Teatrze Wielkim Wokulski widzi Izabelę i od tej chwili podporządkowuje jej swoje plany. Pasuje do tematu miłości jako siły motywującej.
3. Kwesta wielkanocna. Izabela zbiera datki w kościele, Wokulski ofiarowuje wysoką sumę, by zwrócić jej uwagę. Pasuje do tematu pieniądza w relacjach.
4. Spacer po Powiślu. Wokulski idzie nad Wisłę i ogląda nędzę najbiedniejszej dzielnicy. Pomaga furmanowi Wysockiemu i jego rodzinie. Pasuje do tematu miasta i kontrastów społecznych.
5. Licytacja kamienicy Łęckich. Wokulski przez pośrednika kupuje kamienicę, o którą walczy baronowa Krzeszowska. Rzecki obserwuje obie strony modlące się przed licytacją w kościele kapucynów (PAP, dzieje.pl). Pasuje do tematu majątku i pochodzenia.
6. Pojedynek z baronem Krzeszowskim. Na wyścigach konnych baron obraża Izabelę, a Wokulski wyzywa go na pojedynek. Kupiec sięga po szlachecki kodeks honorowy, by obronić ukochaną i zbliżyć się do jej świata. Pasuje do tematu miłości i do tematu majątku i pochodzenia.
7. Paryż i profesor Geist. Wokulski zwiedza miasto podczas Wystawy Światowej i poznaje chemika pracującego nad metalem lżejszym od powietrza. Pasuje do tematu pracy, nauki i miasta.
8. Proces o lalkę. Krzeszowska oskarża Stawską o kradzież lalki, którą jej córka dostała ze sklepu Wokulskiego. Sąd uniewinnia Stawską. Prus wskazywał, że tytułowa lalka to właśnie lalka Heluni Stawskiej, a nie Izabela (repozytorium UwB).
9. Podróż do Krakowa. Izabela i Starski flirtują po angielsku, przekonani, że Wokulski ich nie rozumie. Wokulski wysiada w Skierniewicach i kładzie się na torach, ratuje go dróżnik Wysocki. Pasuje do tematu marzeń i rzeczywistości.
10. Zakończenie. Umiera Rzecki, w ruinach zamku w Zasławiu dochodzi do wybuchu. Los Wokulskiego pozostaje niewyjaśniony. Pasuje do tematu wspomnień i samotności.

Motywy w „Lalce”: co wiedzieć o każdym z nich

Najczęściej omawiane motywy „Lalki” to miłość, pieniądz i awans społeczny, podziały klasowe, romantyzm kontra pozytywizm, praca, nauka, miasto i pamięć. Sześć z nich CKE wprost wpisała do zadań jawnych na maturę ustną.

Romantyzm kontra pozytywizm

To główny konflikt ideowy powieści. Wokulski łączy w sobie romantyka, który kocha jak bohater Mickiewicza, i pozytywistę, który liczy, inwestuje i studiuje.

CKE pokazuje to w informatorze dla poziomu rozszerzonego. W przykładowym wypracowaniu „Lalka” służy jako argument w polemice z romantycznym wzorem kochanka. Wokulski obwinia poetów romantycznych o swoje wyobrażenia o miłości (Informator CKE, poziom rozszerzony, s. 42).

Romantykami są obaj przyjaciele. Rzecki, wychowany na hasłach solidarności narodów i ideałach rewolucji francuskiej, walczył w Wiośnie Ludów i do końca wierzy w ród Napoleona. Dlatego nazywa się go ostatnim romantykiem. Wokulski ukształtował swoją uczuciowość na romantycznych lekturach. Stąd jego platoniczna, idealizująca miłość do Izabeli.

Obaj źle odnajdują się w świecie, w którym liczą się interesy. Rzecki nie wychodzi poza drobną księgowość i nie rozumie idei utylitaryzmu, a decyzje Wokulskiego, jak wykup weksli Łęckiego czy kupno klaczy wyścigowej, są w dużej mierze nieracjonalne. Po śmierci Rzeckiego Prus zostawia jednak czytelnikom sentencję „non omnis moriar” („nie wszystek umrę”). Podręcznik „Słowa i teksty” odczytuje to jako znak, że romantyczny sposób myślenia ma w sobie energię i nadzieję, które przetrwają najgorsze czasy.

Wokulskiego często nazywa się pozytywistą z duszą romantyka. Obie strony jego natury zestawia „Paszport maturzysty”:

Społeczeństwo w „Lalce”

Prus pokazuje przekrój Warszawy: arystokrację (Łęccy, Starski, Krzeszowscy), mieszczaństwo polskie, niemieckie i żydowskie (Rzecki, Minclowie, Szlangbaumowie) oraz biedotę (Wysoccy, Marianna). Bohaterowie z różnych warstw spotykają się w sklepie, w kamienicy Łęckich i na salonach. Każde takie spotkanie pokazuje, jak mocno pochodzenie decyduje o ocenie człowieka.

„Lalka” na maturze podstawowej: co musisz umieć

Matura pisemna z polskiego na poziomie podstawowym trwa 240 minut, a wypracowanie musi liczyć co najmniej 300 wyrazów. „Lalka” może pojawić się w teście historycznoliterackim i możesz ją wybrać do wypracowania z listy lektur w arkuszu. Wymagania pochodzą z podstawy programowej z 2024 r.

Podstawa programowa wymienia „Lalkę” wśród lektur obowiązkowych poznawanych w całości (podstawa programowa, ZPE). Z tego wynika wymaganie I.1.7: znajomość i zrozumienie treści. W teście historycznoliterackim pozytywizm należy do grupy epok literackich, za które łącznie można uzyskać maksymalnie 7 pkt (Informator CKE, poziom podstawowy).

Poniżej najważniejsze wymagania z podstawy i to, jak omówić je na przykładzie „Lalki”.

Periodyzacja (I.1.1): dlaczego „Lalka” to pozytywizm

O przynależności do pozytywizmu decydują dwie rzeczy: data i problematyka. Powieść powstała w latach 1887–1890, pod koniec epoki. Polski pozytywizm zaczyna się wraz z upadkiem powstania styczniowego w 1864 r., a kończy w latach 90. XIX w., gdy ustępuje Młodej Polsce (ZPE, „Charakterystyka epoki”). Za przełom podaje się najczęściej rok 1890. Końca epoki nie wyznacza jedno wydarzenie: przesądził o nim kryzys programu pozytywistów i pojawienie się nowej wrażliwości artystycznej. Książkowe wydanie „Lalki” przypada więc dokładnie na schyłek pozytywizmu. Jej tematy to hasła pozytywistów: praca, nauka, rola pieniądza, położenie Żydów, sytuacja kobiet.  

Pozytywistyczne są też postacie: Wokulski, który dorobił się pracą, Ochocki i Geist, wierzący w naukę, prezesowa Zasławska, która prowadzi wzorowy majątek. CKE sama podaje Zasławek jako przykład pracy organicznej i pracy u podstaw w „Lalce” (Informator CKE, poziom podstawowy, s. 37). Jednocześnie powieść pokazuje, że program pozytywistów nie zmienił społeczeństwa. Dlatego mówi się o niej jako o powieści kryzysu pozytywizmu. Powstała w późnej fazie epoki, więc brak w niej optymizmu wczesnej publicystyki i prozy tendencyjnej. Kryzys światopoglądu pozytywistycznego, który przeżywał sam Prus, sprawia, że ani bohaterowie, ani rzeczywistość nie mają w powieści jednoznacznego obrazu (podręcznik „Słowa i teksty”, Wydawnictwo Szkolne PWN).

Ten krytyczny obraz społeczeństwa Królestwa Polskiego sprawił, że o „Lalce” mówi się jako o powieści realizmu krytycznego. Według podręcznika „Słowa i teksty” hasła pozytywistów nie sprawdzają się w powieści w praktyce. Arystokracja nie chce zbliżenia z mieszczaństwem i inteligencją. Praca u podstaw zamienia się w filantropię, która pomaga tylko pojedynczym ludziom, jak Marianna czy Wysocki. Polskie mieszczaństwo przegrywa z kupcami niemieckimi i żydowskimi, którzy wspierają się nawzajem. Asymilacja i emancypacja kobiet okazują się fikcją, czego przykładem jest los Stawskiej. Pieniądz, zamiast służyć budowie sprawiedliwego społeczeństwa, staje się celem samym w sobie. Kapitalizm w ujęciu Prusa to kraina straconych złudzeń, szans i nadziei, a rzeczywistość przypomina „teatr świata”, w którym ludzie są marionetkami. Altruizm okazuje się obcy codziennej praktyce, więc ideologia rozmija się z życiem. „Paszport maturzysty” dodaje, że przejście między warstwami jest praktycznie niemożliwe, a jednostki, które się wybijają, jak Wokulski, społeczeństwo odrzuca.

Zestawienie haseł pozytywizmu z tym, co pokazuje powieść (na podstawie „Paszportu maturzysty”):

Realizm (I.1.2): po czym poznać powieść realistyczna

Cechy realizmu w „Lalce” da się wskazać na tekście:

• Wierność topografii. Prus opisał Warszawę tak dokładnie, że „Lalkę” nazywa się powieścią topograficzną, a jej trasą prowadzi się wycieczki (PAP, dzieje.pl).
• Dynamiczne opisy. Prus łączył opis z ruchem i działaniem postaci, by opis nie zatrzymywał akcji (ZPE, „Styl i język Lalki”).
• Bohater typowy. Gdy krytycy zarzucali, że ktoś taki jak Wokulski nie istnieje, Prus odpowiadał, że to postać prawdopodobna i typowa dla epoki (IBL PAN, OpenEdition).
• Uwarunkowania społeczne. Decyzje bohaterów wynikają z ich pochodzenia, majątku i wychowania.
• Współczesność. Akcja dzieje się kilka lat przed publikacją, w świecie znanym pierwszym czytelnikom.

• Zasada prawdopodobieństwa. Realia, postacie, czas i miejsce mają być takie, jakie mogłyby istnieć naprawdę. Ulice, kościoły i pałace w „Lalce” odpowiadają Warszawie lat 1878–1879.
• Akcja skupiona w czasie i miejscu, zbudowana przyczynowo-skutkowo. Główna akcja obejmuje lata 1878–1879 i toczy się przede wszystkim w jednym mieście. Każde wydarzenie wynika z poprzedniego.
• Panoramiczność. Balzac w „Komedii ludzkiej” pokazywał społeczeństwo w całym jego zróżnicowaniu. Prus robi to samo z Warszawą, od salonów po Powiśle.
• Narrator wszechwiedzący. Klasyczna powieść realistyczna ma narratora, który wie wszystko i ocenia. Tu Prus odchodzi od wzorca, o czym więcej w części o narracji.
• Rozbudowane dialogi. Rozmowy pokazują bohaterów bez komentarza narratora, np. w scenach salonowych u Łęckich.
• Wiedza naukowa w powieści. Hipolit Taine postulował, by powieść korzystała z wiedzy psychologicznej, socjologicznej i ekonomicznej i w ten sposób edukowała społeczeństwo. W „Lalce” tę rolę pełnią rozważania doktora Szumana oraz wątek naukowy Ochockiego i Geista.

Odmiany powieści i narracja (I.1.3, I.1.9)

„Lalka” łączy powieść społeczno-obyczajową z psychologiczną. Ma dwie narracje: trzecioosobowego narratora i pierwszoosobowy pamiętnik Rzeckiego. Pamiętnik przenosi akcję w przeszłość, do Wiosny Ludów, i pokazuje Wokulskiego oczami przyjaciela.

Podręcznik „Słowa i teksty” podkreśla, że dziś „Lalkę” czyta się przede wszystkim jako powieść psychologiczną. Prus zrezygnował z wszechwiedzy narratora i powściągnął oceny. Stosuje mowę pozornie zależną, skojarzeniowy monolog wewnętrzny i narrację personalną, która pokazuje wydarzenia z perspektywy uczestnika, nie tylko w pamiętniku Rzeckiego.

Wokulskiego poznajemy więc z kilku źródeł: z jego zachowania, z fragmentów opisujących jego stany psychiczne i z opinii innych postaci. Te opinie bywają ironiczne i plotkarskie (radca Węgrowicz), analityczne (doktor Szuman) albo życzliwe (Rzecki). Nawet Rzecki, najbliższy przyjaciel, przyznaje, że nie rozumie wszystkich decyzji Wokulskiego.

Z tą techniką wiąże się otwarte zakończenie. Prus nie podaje jasnego przesłania, nie rozstrzyga losu bohatera i rezygnuje z jawnej dydaktyki. Ocenę bohaterów i świata przedstawionego zostawia czytelnikowi.

Opracowania maturalne wymieniają też kilka chwytów kompozycyjnych:

• Romans epok. Powieść syntetycznie pokazuje okres na granicy dwóch epok, a na jego tle życie kilku bohaterów.
• Nawarstwianie motywów. Główny wątek, miłość Wokulskiego, wciąga kolejne: kupno kamienicy wprowadza nowe postacie i środowiska (rządca Wirski, licytacja), wyjazd do Paryża pokazuje cywilizację francuską, a pojednanie z Izabelą prowadzi do Zasławka.
• Nawrót motywów. To samo wydarzenie poznajemy z kilku stron, np. miłość Wokulskiego oczami jego samego, Rzeckiego i Izabeli.
• Pamiętnik jako źródło nieścisłości. Narracja Rzeckiego jest subiektywna, a jego pamięć bywa zawodna, np. w sprawie śmierci Minclowej.

Źródło: „Paszport maturzysty”, który klasyfikuje „Lalkę” jako powieść społeczną, psychologiczną i o miłości.

Ironia, komizm, groteska (I.1.6)

Prus pisze miejscami piórem humorysty, przerysowując postacie i sytuacje (ZPE). Komiczne są procesy baronowej Krzeszowskiej, salonowe rozmowy, a ironia narratora obejmuje także Wokulskiego.

Konteksty (I.1.14): o co w nich chodzi

Kontekst to nie tylko nawiązanie do innego utworu. Informator CKE wymienia jako kontekst m.in. historię literatury, charakter epoki, biografię autora, film i spektakl, dzieło plastyczne, Biblię, historię, filozofię oraz kwestie społeczne i polityczne. W wypracowaniu potrzebne są dwa konteksty, mogą być tego samego typu.

Porównywanie utworów (I.1.12)

CKE oczekuje, że dostrzeżesz kontynuacje i polemiki. Najprostsze pary: Wokulski i Cezary Baryka z „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego (rozczarowanie ideałami), Warszawa i Petersburg Raskolnikowa ze „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego (miasto), Rzecki i Konrad z III części „Dziadów” Adama Mickiewicza (romantyczna wiara w sprawę narodową), Łęcki i Harpagon ze „Skąpca” Moliera (stosunek do pieniędzy: rozrzutność kontra skąpstwo).

„Lalka” na maturze rozszerzonej: realizm, naturalizm i powieść europejska

Matura rozszerzona z polskiego to jedno wypracowanie: 210 minut, co najmniej 400 wyrazów, 35 pkt. Obowiązują lektury z obu zakresów, więc „Lalka” jest do wykorzystania. Dochodzą wymagania o konwencjach (realistyczna, naturalistyczna), różnych odczytaniach utworu i aluzji literackiej.

CKE w informatorze dla poziomu rozszerzonego pokazuje przykładowe wypracowanie na temat „Żadne dzieło nie powstaje w kulturowej próżni”, poświęcony roli aluzji. Autor wykorzystał w nim „Lalkę” jako polemikę z romantycznym wzorem kochanka i analizę wpływu literatury na postawę bohatera. Praca dostała maksymalne 16 pkt w kryterium kompetencji literackich i kulturowych (Informator CKE, poziom rozszerzony, s. 37–44).

Konwencja realistyczna i naturalistyczna (I.1.6)

Realizm omówiliśmy w sekcji o maturze podstawowej. Naturalizm to konwencja, którą stworzył Émile Zola: beznamiętny, analityczny opis, nędza, biologiczne i społeczne uwarunkowania człowieka (ZPE, „Prawda według naturalistów”).

Program naturalizmu Zola przedstawił w przedmowie do drugiego wydania „Teresy Raquin”, a za prekursora kierunku uchodzi Gustave Flaubert. Pisarz naturalista ma być badaczem: rejestruje życie bez upiększeń, nie omija marginesu społecznego (przestępców, prostytucji, półświatka) i widzi w człowieku istotę kierowaną instynktami, dziedzicznością i środowiskiem. Narracja jest drobiazgowa i zmysłowa, rejestruje dźwięki, barwy i zapachy. Brutalny opis nędzy ma poruszyć czytelnika i skłonić go do działania.

W „Lalce” są fragmenty bliskie tej konwencji. Na przykład obraz nędzy Powiśla Prus stworzył ostrą, bezkompromisową stylistyką naturalistyczną. Takie fragmenty to:

• opis Powiśla podczas spaceru Wokulskiego, z naciskiem na brud, choroby i warunki życia,
• losy Marianny, młodej kobiety zepchniętej przez biedę na margines,
• bieda rodziny Wysockich.

„Paszport maturzysty” wskazuje jeszcze jeden element naturalistyczny: uzależnienie człowieka od środowiska, które go ukształtowało. Najlepiej widać to na przykładzie Izabeli. Wychowana w salonie, zna tylko życie złożone z podróży, zabaw i spotkań, a ludzi spoza swojej sfery uważa za „drugi świat”, który istnieje po to, by jej służyć. Dlatego nie potrafi docenić pracy ani zobaczyć w Wokulskim kogoś więcej niż kupca. Podobnie Rzecki: ojciec przekazał mu kult Napoleona, a lata w sklepie Mincla nauczyły go rzetelności i oszczędności. Poza sklepem i dawnymi ideałami nie umie już żyć, więc gdy sklep zostaje sprzedany, traci sens życia.

„Lalka” nie jest jednak powieścią naturalistyczną. Narrator nie ogranicza się do rejestrowania faktów, a bohaterowie nie są wyłącznie produktem środowiska. Wokulski podejmuje decyzje sprzeczne z tym, czego wymagałoby jego pochodzenie. Naturaliści widzieli w człowieku przede wszystkim organizm, a Prus zachowuje perspektywę etyczną, bliższą Balzakowskiemu przekonaniu, że pisarz jest wychowawcą społeczeństwa.

„Lalka” a realistyczna powieść europejska

Podstawa programowa dla zakresu rozszerzonego wymaga znajomości jednej z czterech powieści: „Ojciec Goriot” Balzaca, „Klub Pickwicka” Dickensa, „Martwe dusze” Gogola albo „Pani Bovary” Flauberta.

Prus znał Flauberta. Pisał o jego realizmie w „Przeglądzie Tygodniowym”, co odnotowuje cytowany wyżej artykuł z repozytorium UwB.

Balzac łączy też realizm z naturalizmem. Zola i inni naturaliści uważali go za swojego poprzednika, bo opisywał prawa rządzące grupami ludzi niemal jak socjolog. Ten pomost przydaje się w wypracowaniu na rozszerzeniu, gdy porównujesz „Lalkę” z powieścią europejską.

Różne odczytania „Lalki” (I.1.11)

Już pierwsi czytelnicy odebrali „Lalkę” różnie. Recenzenci, nawet tak przenikliwy jak Aleksander Świętochowski, zarzucali jej chaotyczną kompozycję i narrację, brak spójnej wizji świata i niepewność autora. Dziś te same cechy uważa się za zalety: wynikały z tego, że Prus wyszedł poza pozytywistyczny schemat powieści realistycznej. Otwarta konstrukcja pozwala czytać „Lalkę” jako historię nieudanego romansu, jako opowieść o życiu albo jako portret dojrzewania (podręcznik „Słowa i teksty”).

Na rozszerzeniu punktuje znajomość interpretacji. Najczęściej przywoływane:

• Henryk Markiewicz: „Lalka” jako powieść o klęsce ideologii romantycznej i pozytywistycznej.
• Ewa Paczoska: „»Lalka«, czyli rozpad świata” (1995), monografia, której tytuł streszcza tezę autorki.
• Olga Tokarczuk: „Lalka i perła” (2001), esej pisarki, która proponuje czytać powieść jako portret wewnętrznego dojrzewania człowieka do zrozumienia sensu własnego życia.
• Aleksandra Banot: pytanie o to, jak skonstruowana jest postać Izabeli („Ruch Literacki”).

Instytut Badań Literackich PAN prowadzi też leksykon „Lalki” w Nowej Panoramie Literatury Polskiej, z hasłami o postaciach, miejscach, filozofii i codzienności (NPLP, „Prus Plus”).

Pytania jawne z „Lalki” na maturę ustną, z podpowiedziami

Na maturze ustnej w latach 2026–2028 „Lalki” dotyczy 6 zadań jawnych (nr 30–35). Na lata 2029–2031 CKE ogłosiła nową listę: te same 6 zadań (nr 31–36) i nowe zadanie nr 37 o ambicji. Każde zadanie wymaga też wybranego kontekstu.

Na maturze ustnej losujesz zestaw dwóch zadań. Zadanie 1 pochodzi z listy jawnej i dotyczy lektury obowiązkowej, np. „Lalki”. Zadanie 2 jest niejawne: omawiasz w nim zagadnienie z literatury, sztuki albo języka na podstawie dołączonego tekstu lub obrazu. Masz 15 minut na przygotowanie, około 10 minut na wypowiedź do obu zadań i do 5 minut rozmowy z komisją (Informator CKE, poziom podstawowy). Każde polecenie do zadania 1 kończy się zdaniem: „W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst”  

Źródła list: komunikat CKE na lata 2026–2028 i komunikat CKE na lata 2029–2031.

Podpowiedzi poniżej to plan wypowiedzi, nie gotowy tekst. Ułóż z nich własną wypowiedź: teza, argumenty z lektury, kontekst, wniosek. Oczywiście, proponowana teza nie jest jedyną możliwą! Zachęcamy do konstruowania swoich! 😉 Tu nie ma dobrych odpowiedzi, liczy się umiejętność sformułowania opinii, uargumentowania jej ze znajomością treści lektury, podanie kontekstu, a przede wszystkim — myślenie. 

Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania?

• Teza: u Wokulskiego miłość jest jednocześnie napędem i przyczyną klęski.
• Motywuje: majątek zdobyty na wojnie, nauka angielskiego, wejście do salonów, wykup weksli Łęckiego i kamienicy. Wokulski wierzy, że pracą, uczciwością i wytrwałością zdobędzie miłość kobiety.
• Niszczy: Wokulski porzuca plany naukowe, scena w pociągu i próba samobójcza na torach.
• Kontrast: cicha, niewyrażona miłość Heleny Stawskiej do Wokulskiego.
• Kontekst: historycznoliteracki, czyli romantyczny wzór miłości („Dziady” cz. IV, „Cierpienia młodego Wertera”), z którym Wokulski sam polemizuje.
• Możliwe pytanie komisji: czy miłość może usprawiedliwić rezygnację z własnych planów?

Praca jako pasja człowieka

• Teza: w „Lalce” praca daje sens życiu tym, którzy ją kochają, ale nie gwarantuje szczęścia.
• Rzecki: całe życie w jednym sklepie, porządek i duma z dobrze wykonanej roboty. Pod koniec nowi właściciele podejrzewają go o nieuczciwość, co przyspiesza jego śmierć.
• Wokulski: od chłopca do wszystkiego w winiarni do majątku, praca jako droga awansu.
• Ochocki i Geist: nauka jako pasja silniejsza niż życie towarzyskie.
• Kontrast: arystokracja żyjąca z długów (Łęcki, Starski). Dla Izabeli praca jest najgorszą cechą Wokulskiego.
• Kontekst: program pozytywizmu, czyli praca organiczna i praca u podstaw. Zasławek prezesowej jako przykład z powieści.
• Możliwe pytanie komisji: czy pasję da się pogodzić z pracą zarobkową?

Jaką rolę w relacjach międzyludzkich odgrywają majątek i pochodzenie?

• Teza: w świecie „Lalki” pochodzenie liczy się bardziej niż majątek, ale bez majątku arystokracja traci pozycję.
• Wokulski jest bogaty, a dla salonu pozostaje kupcem. Arystokracja żyje dawnym, wyniosłym życiem i nie chce zbliżenia z mieszczaństwem. Mieszczanie z winiarni, Szprot i radca Węgrowicz, z góry zakładają, że majątek Wokulskiego jest nieuczciwy.
• Łęcki jest zrujnowany, a nadal szanowany przez swoją sferę. Izabela dzieli świat na sferę arystokracji i „drugi świat” niższych warstw, które istnieją po to, by jej służyć. Ojciec Wokulskiego wierzy z kolei, że szacunek ma ten, kto ma ziemię.
• Licytacja kamienicy: pieniądz Wokulskiego przeciw ambicjom Krzeszowskiej.
• Szlangbaum: pochodzenie żydowskie budzi uprzedzenia mimo zaradności.
• Kontekst: społeczny (struktura społeczeństwa Królestwa Polskiego) albo literacki („Wesele”, podziały społeczne).
• Możliwe pytanie komisji: czy dziś pochodzenie wciąż wpływa na to, jak oceniamy ludzi?

Konfrontacja marzeń z rzeczywistością

• Teza: wszyscy idealiści „Lalki” przegrywają z rzeczywistością.
• Wokulski: Izabela z marzeń i Izabela z rozmowy w pociągu. Wcześniej tęsknota sprowadza go z Syberii do kraju, w którym poza Rzeckim nikt na niego nie czeka.
• Rzecki: wiara w ród Napoleona, którą podważają kolejne wydarzenia, np. wiadomość o śmierci syna Napoleona III w Afryce, o której pisze w pamiętniku z niedowierzaniem. Upada też idea „za naszą i waszą wolność”: Węgry, za które walczył w 1848 r., same uciskają Bośnię i Hercegowinę.
• Ochocki: maszyna latająca, która miała znieść bariery między ludźmi, i (domniemany!) wyjazd Wokulskiego do Geista. Mimo pesymizmu powieści Prus zostawia nadzieję w nauce i w ludzkiej skłonności do marzeń o sprawiedliwym świecie.
• Izabela: marzenie o idealnym kochanku, którego wyobraża sobie jak posąg.
• Kontekst: literacki („Przedwiośnie” i szklane domy) albo, na rozszerzeniu, „Pani Bovary”.
• Możliwe pytanie komisji: czy marzenia, które się nie spełniają, mają wartość?

Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi?

• Teza: Warszawa w „Lalce” łączy dobro i zło, nowoczesność i zacofanie. Dla bogatych bywa przyjazna, dla biednych wroga.
• Miasto różnorodnej aktywności: uczciwa praca i nieuczciwe interesy, zabawa i próżnowanie. Krakowskie Przedmieście, sklepy i salony sąsiadują z nędzą Powiśla.
• Kamienica Łęckich jako przekrój mieszkańców: studenci, Stawska, Krzeszowska. Grozę Powiśla Prus równoważy humorem scen obyczajowych, np. wizytą Rzeckiego w mieszkaniu studentów.
• Paryż jako miasto pracy i nauki, z którym Wokulski porównuje Warszawę. Autentyczne nazwy dzielnic, ulic i placów oraz punkty orientacyjne (kolumna Zygmunta, kościół św. Krzyża, pomnik Kopernika) sprawiają, że po Warszawie „Lalki” można dziś przejść z mapą.
• Kontekst: literacki, czyli Petersburg Raskolnikowa ze „Zbrodni i kary” Dostojewskiego albo przemysłowa Łódź z „Ziemi obiecanej” Reymonta (do tej powieści CKE dała to samo zagadnienie w temacie rozprawki w 2021 r., Radio Kraków).
• Możliwe pytanie komisji: czy chciałbyś żyć w Warszawie czasów Wokulskiego?

Więcej kontekstów do tego zadania podsuwa podręcznik „Słowa i teksty”:

• Historycznoliteracki. Romantycy nie lubili wielkich miast. Shelley nazwał Paryż piekłem, a Baudelaire w „Paryskim spleenie” pokazał go jako przestrzeń smutku i melancholii. Prus patrzy na miasto inaczej, jako na miejsce pracy i postępu.
• Historyczny. XIX w. przyniósł szybki rozwój miast europejskich, a ich wzrost uznawano za miarę nowoczesności. Według podręcznika Warszawa w latach 70. XIX w. liczyła prawie 300 tys. mieszkańców, więcej niż ówczesny Rzym.
• Literacki. Warszawa jest też bohaterką nowel Prusa („Katarynka”, „Kamizelka”, „Sieroca dola”, „Michałko”). Współcześnie opisuje ją Andrzej Stasiuk, który podobnie jak Prus osadza akcję w rozpoznawalnej topografii miasta.

Czym dla człowieka mogą być wspomnienia?

• Teza: wspomnienia w „Lalce” są schronieniem przed teraźniejszością, ale też źródłem tożsamości.
• „Pamiętnik starego subiekta”: młodość Rzeckiego, Węgry w 1848 r., wiara w Napoleona.
• Wokulski: Syberia i pierwsze spotkanie z Izabelą w teatrze.
• Prezesowa Zasławska wspomina młodzieńczą miłość do stryja Wokulskiego i z sympatią przyjmuje jego bratanka. Rządca Wirski i ojciec Wokulskiego żyją przeszłością i nie umieją odnaleźć się w nowej epoce.
• Funkcja kompozycyjna: pamiętnik jako druga narracja i retrospekcja.
• Kontekst: literacki, na przykład „Pan Tadeusz” jako wspomnienie ojczyzny albo „Miejsce” Stasiuka.
• Możliwe pytanie komisji: czy wracanie do przeszłości pomaga, czy przeszkadza w życiu?

Czy ambicja ułatwia człowiekowi osiągnięcie zamierzonego celu? (od matury 2029)

• Teza: ambicja pomaga osiągnąć cele materialne, ale nie zapewnia szczęścia.
• Wokulski porzuca pracę u Hopfera, żeby się uczyć. Mimo kpin uczy się w Szkole Przygotowawczej, potem w Szkole Głównej, a na zesłaniu w Irkucku prowadzi badania docenione przez towarzystwa naukowe w Petersburgu.
• Majątek i pozycja zdobyte dzięki ambicji nie dają mu miłości Izabeli. W Królestwie Polskim brakowało też systemu, który pomagałby awansować ambitnym i pracowitym ludziom z nizin, więc Wokulski jest wyjątkiem, nie regułą.
• Szlangbaum: ambicja i zaradność, które kończą się kupnem sklepu od Wokulskiego. Wcześniej walczył w powstaniu, był na zesłaniu i zmienił nazwisko na Szlangowski, ale ciągłe upokorzenia skłoniły go do porzucenia prób asymilacji.
• Ochocki: ambicja naukowa, dla której gotów jest wyjechać z kraju.
• Kontekst: literacki („Makbet”, ambicja i żądza władzy) albo, na rozszerzeniu, „Ojciec Goriot”.
• Możliwe pytanie komisji: czy ambicja może być wadą?

„Lalka” w kulturze od 1890 do 2026 r.

„Lalkę” sfilmowano w 1968 r. (Wojciech Jerzy Has) i jako serial w 1977 r. (Ryszard Ber). We wrześniu 2026 r. premierę miały dwie nowe adaptacje: serial Netflixa w reżyserii Pawła Maślony i film Macieja Kawalskiego. Każda z nich może posłużyć jako kontekst na maturze, żadna nie zastąpi lektury.

Film Hasa i serial Bera

Film Wojciecha Jerzego Hasa z 1968 r. obsadził Mariusza Dmochowskiego jako Wokulskiego, Beatę Tyszkiewicz jako Izabelę i Tadeusza Fijewskiego jako Rzeckiego (PAP, dzieje.pl).

Serial Ryszarda Bera z Jerzym Kamasem i Małgorzatą Braunek powstał w 1977 r. TVP wyemitowała pierwszy z 9 odcinków 17 września 1978 r., całość trwa ponad 11 godzin. PAP przypomina, że serial uznano za jedno z największych polskich arcydzieł filmowych (PAP).

Musical Wojciecha Kościelniaka

W lutym 2010 r. Teatr Muzyczny w Gdyni wystawił „Lalkę” jako musical, pierwsze musicalowe przedstawienie powieści. Reżyser skupił się na wątku miłosnym Wokulskiego i Łęckiej, pominął m.in. wątek Stawskiej. Spektakl był nominowany do Paszportów „Polityki”, a w 2011 r. trafił do Teatru Telewizji (TVP).

Serial Netflixa i film Kawalskiego (2026)

Serial Netflixa (premiera 16 września 2026 r., 6 odcinków) wyreżyserował Paweł Maślona, scenariusz napisał z Pawłem Demirskim i Jagodą Dutkiewicz. Wokulskiego gra Tomasz Schuchardt, Izabelę Sandra Drzymalska. Netflix zapowiada go jako autorską reinterpretację z nowymi wątkami: śledztwem i rodzinnymi tajemnicami (Netflix). Izabela ma tu własny plan na życie, a Rzecki jest niewiele starszym współpracownikiem Wokulskiego. Te zmiany wywołały spór o to, ile reinterpretacji zniesie klasyka.

Film Macieja Kawalskiego (premiera kinowa 30 września 2026 r.) to kostiumowy dramat ze scenariuszem Kawalskiego i Łukasza Światowca. Wokulskiego gra Marcin Dorociński, Izabelę Kamila Urzędowska, Rzeckiego Marek Kondrat (wroclaw.pl). Producentami są TVP i Gigant Films. Zapowiedziano też pełną wersję serialową tej produkcji („Rzeczpospolita”).

Pozostałe adaptacje i nawiązania

Inne adaptacje teatralne i radiowe to m.in. inscenizacja w Teatrze Polskim w Warszawie (1952), „Pan Wokulski” Adama Hanuszkiewicza w Teatrze Powszechnym (1967), 21-odcinkowe słuchowisko Teatru Polskiego Radia (1977), „Panna Izabela” Hanuszkiewicza w Teatrze Narodowym (1993), „Lalka” Wojtka Klemma w Teatrze im. Słowackiego w Krakowie (2019) i „Lalka” Radosława Rychcika w Gnieźnie (2021).

FAQ: „Lalka” na maturze

Czy „Lalka” będzie na maturze 2027? Tak, w tym sensie, że jest lekturą obowiązkową czytaną w całości. Na maturze ustnej dotyczy jej 6 zadań jawnych, a w wypracowaniu możesz po nią sięgnąć, bo jest na liście lektur obowiązkowych, którą CKE zamieszcza w każdym arkuszu. Może też pojawić się w teście historycznoliterackim.

Kiedy „Lalka” była na maturze? Na maturze 2021, jeszcze w dawnej formule, jeden z tematów wypracowania dotyczył ambicji i odwoływał się do fragmentu „Lalki” o młodym Wokulskim. W obecnej formule CKE nie przypisuje lektury do tematu wypracowania, więc „Lalkę” możesz wybrać przy każdym temacie, do którego pasuje.

Co trzeba wiedzieć o „Lalce” na maturze? Główne wątki i losy głównych bohaterów (pomyłka grozi błędem kardynalnym), przynależność do pozytywizmu i cechy realizmu, sześć motywów z zadań jawnych oraz co najmniej dwa konteksty do wykorzystania w wypracowaniu.

Kto napisał „Lalkę”? Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki. Powieść drukowano w odcinkach w „Kurierze Codziennym” w latach 1887–1889, wydanie książkowe ukazało się w 1890 r.

W której klasie czyta się „Lalkę”? Podstawa programowa nie przypisuje lektur do klas. Ustala jedynie, że literaturę od starożytności do okresu wojny i okupacji omawia się w klasach I–III liceum i I–IV technikum. Klasę ustala program nauczania wybrany przez szkołę. Ostatnia klasa (IV liceum, V technikum) jest przeznaczona na literaturę po 1945 r.

Jak kończy się „Lalka”? Zakończenie jest otwarte. Wokulski sprzedaje sklep Szlangbaumowi, Rzecki umiera, w ruinach zamku w Zasławiu dochodzi do wybuchu. Prus nie rozstrzyga, czy zginął w nim Wokulski. Część interpretatorów uważa, że ostatnie strony sugerują jego wyjazd do Paryża, do profesora Geista. Powieść nie daje jednoznacznej odpowiedzi.

Ile stron ma „Lalka”? Zależy od wydania. Na przykład wydanie szkolne z opracowaniem Wydawnictwa Greg ma 688 stron, a ilustrowane wydanie Wydawnictwa MG 736 stron.

Czy serial Netflixa wystarczy zamiast lektury? Nie. Serial Pawła Maślony to reinterpretacja ze zmienioną fabułą i nowymi wątkami. Na maturze możesz go przywołać jako kontekst, ale argumenty z lektury muszą pochodzić z powieści.

Czy film lub serial może być kontekstem na maturze? Tak. Informator CKE wymienia film i spektakl teatralny wśród dopuszczalnych kontekstów. Scenariusz filmowy nie jest jednak uznawany za utwór literacki.

Źródła

Dokumenty oficjalne: podstawa programowa z języka polskiego (ZPE) · Informator CKE, poziom podstawowy · Informator CKE, poziom rozszerzony · zadania jawne 2026–2028 · zadania jawne 2029–2031 · ZPE, „Styl i język Lalki” · ZPE, „Polski pozytywizm” · ZPE, „Charakterystyka epoki” (pozytywizm) · ZPE, „Prawda według naturalistów”

Opracowania naukowe: IBL PAN, NPLP „Prus Plus” · IBL PAN, rozdział o Prusowskiej koncepcji przedstawiania rzeczywistości · A. Banot, „Ruch Literacki” 2015 · S. Karpowicz-Słowikowska, Uniwersytet w Białymstoku · A. Martuszewska, „Literary Studies in Poland” 1980 · B. Gautier, „Odblask Paryża w kilku francuskich i polskich powieściach drugiej połowy XIX wieku”, „Porównania” 2016, UAM

Podręcznik: B. Łazińska, D. Zdunkiewicz-Jedynak, J. Klejnocki, „Słowa i teksty. Język polski. Klasa 2. Literatura i nauka o języku. Podręcznik”, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2003.

Repetytorium: A. Kielar, D. Miatkowska, „Paszport maturzysty. Język polski”, Wydawnictwo RM, Warszawa 2000, rozdział o „Lalce”.

Do dalszej lektury: H. Markiewicz, „Co się stało z »Lalką«?”, w: tegoż, „Literatura i historia”, Kraków 1994.

Media i instytucje kultury: PAP o druku w „Kurierze Codziennym” i filmie Hasa · PAP o „Lalce” jako powieści topograficznej · PAP o serialu Bera · PAP o Narodowym Czytaniu 2015 · TVP, musical z Gdyni · Netflix · wroclaw.pl o filmie Kawalskiego · „Rzeczpospolita” o wersji serialowej TVP · TVN24 · „Didaskalia” · PIK Warszawa · „Wydawca”, „Nie-Lalka” · „Tygodnik Powszechny” · Radio Kraków, matura 2021